Name: Gaselwest
Period: 1904-2000
Archive repository: State archives in Kortrijk
Heading : Businesses
Authors: Pieter De Reu
Year of publication: 2024
Code of the inventory: 621
Intercommunale Maatschappij voor Gas en Elektriciteit van het Westen
Acroniem: Gaselwest
Rechtsvoorgangers:
- Desclée et Cie. (1836-1956);
- EWB: Electriciteitsmaatschappij van West-België (1911-1964);
- BMGE: Belgische Maatschappij voor Gas- en Electriciteitsbedrijf in West-Vlaanderen (1923-1966);
- Inelgas: Intercommunale Elektriciteits- en Gasmaatschappij voor de Vlaamse Gewesten (1952-1982);
- Interwest: Regionale Intercommunale Elektriciteitsmaatschappij voor West-België (1952-1978);
- Interoost: Regionale Intercommunale Elektriciteitsmaatschappij voor Oost-Vlaanderen (1954-1978);
- Interleie: Intercommunale Maatschappij voor Energie van het Leieland (1954-1975).
De Intercommunale Maatschappij voor Gas en Elektriciteit van het Westen, kortweg Gaselwest, is een netbeheerder van verschillende gemeenten in Oost-Vlaanderen en West-Vlaanderen. De intercommunale werd opgericht op 17 februari 1975 - goedgekeurd bij Koninklijk Besluit van 12 juni 1975 (1) - door vertegenwoordigers van 158 gemeenten en onder meer de vier intercommunales Inelgas, Interwest, Interoost en Interleie. De doelstelling van Gaselwest is omschreven in de oprichtingsakte: het verzekeren van de distributie en de levering van elektrische energie en gas, en het verschaffen van kabeltelevisie.
De verdeling van gas en elektriciteit kent uiteraard een lange voorgeschiedenis, die het beeld schetst van de totstandkoming van Gaselwest.
De familie Desclée was oorspronkelijk producent en leverancier van gas voor de verlichting van steden en gemeenten. Nadat in 1836 een concessie werd verkregen in de stad Kortrijk, richtte het bedrijf er de onderneming Société pour l'Eclairage de la ville de Courtrai, par le Gaz courant (Desclée et Cie.) op. (2) De maatschappelijke zetel lag eerst nog in Doornik, maar later in Kortrijk. Na de Eerste Wereldoorlog werd de Kortrijkse onderneming een elektriciteitsbedrijf.
Hoewel eind 1939 nagenoeg alle Belgische gemeenten van stroom waren voorzien, bleek de productie en distributie van elektriciteit weinig efficiënt. (3) Na de Tweede Wereldoorlog werd duidelijk dat het bestaande systeem van versnipperde concessiecontracten in de sector van de gas- en elektriciteitsvoorziening niet langer houdbaar was. (4) De gemeenten wensten bovendien nauwer betrokken te worden bij deze nutsvoorziening. Het systeem van een gemengde intercommunale, een samenwerkingsvorm tussen de publieke en de private sector, bood de ideale oplossing. Tijdens de periode 1952-1954 ontstonden in het huidige exploitatiegebied van Gaselwest meerdere gemengde intercommunales, namelijk Interwest, Interleie, Inelgas en Interoost.
Onder druk van deze nieuwe intercommunales werd het Kortrijkse Desclée et Cie. in 1956 opgeslorpt door de Société d'Electricité de l'Ouest de la Belgique, dat voortaan benoemd werd met de Nederlandstalige bedrijfsnaam Electriciteitsmaatschappij van West-België (EWB). De EWB was een elektriciteitsbedrijf dat in 1911 was opgericht maar sinds april 1920 louter nog de distributie van elektriciteit in Oost- en West-Vlaanderen voor zijn rekening nam. In 1952 werd de EWB de private partner in de intercommunale Interwest. De West-Vlaamse concessiegemeenten van de EWB traden toe tot Interwest, de overige gemeenten van het distributiegebied van de EWB verenigden zich in 1954 in de nieuwe intercommunale Interoost. Op nieuwjaarsdag 1964 werd de EWB op haar beurt door de Belgische Maatschappij voor Gas- en Electriciteitsbedrijf in West-Vlaanderen (BMGE) overgenomen. De BMGE was een grote energieonderneming die samen met andere distributiebedrijven en 84 gemeenten in 1952 de intercommunale Inelgas vormden. BMGE stond in voor het beheer van de intercommunale Inelgas, tot die taak in 1966 werd overgenomen door Intercom (een latere private partner van Gaselwest). (5)
Van het midden van de jaren 1950 tot 1975 exploiteerden de vier gemengde intercommunales Interwest, Interleie, Inelgas en Interoost de distributie van gas en elektriciteit in het zuiden en het westen van de provincie West-Vlaanderen, het zuiden van Oost-Vlaanderen en het noorden van Henegouwen.
In 1966 werd onder impuls van de gemeentelijke afgevaardigden een regionaal comité opgericht. In de schoot van dit comité pleegden de vertegenwoordigers van Interwest, Interleie, Inelgas en Interoost regelmatig overleg over de werking en het beheer van hun intercommunale. Dit overkoepelend orgaan pleitte toen reeds voor een hergroepering in een grotere entiteit. De stap naar een fusie tot één groot exploitatiegebied werd gezet in 1975 met de stichting van Gaselwest. (6) De hergroeperingsbeweging was in die dagen toonaangevend voor de Belgische elektriciteits- en gassector.
In de periode 1975-1982 traden de intercommunales Interwest, Interleie, Inelgas en Interoost elk afzonderlijk toe tot Gaselwest. (7)
Gaselwest is ontstaan in het regionaal comité waarin de vier voormalige intercommunales sinds 1966 overleg pleegden en initiatieven namen voor een gemeenschappelijke benadering rond energiedistributie. (8) De aanleiding tot de oprichting van Gaselwest was de tendens tot rationalisatie en schaalvergroting op nationaal vlak: men kon kosten besparen door de administratie en het beheer te vereenvoudigen en door het gezamenlijk inkopen van energie. De samensmelting had de groepering van de vier bestaande intercommunales op regionaal vlak als doel.
Gaselwest verzekert de tarieven en distributie aan belangrijke afnemers en heeft een grote onderhandelingsmarge met spelers op nationaal vlak. De schaalvergroting zorgde van meet af aan voor een performantere winstverdeling tussen de gemeenten. De samenwerking met Electrabel NV resulteerde in een klantgerichte dienstverlening en de toepassing van correcte tarieven. (9)
Het werkingsgebied breidde snel uit tot grote delen van West-Vlaanderen en Oost-Vlaanderen. Vandaag worden deze gemeenten bediend door de elektriciteits- en aardgasleveringen van Gaselwest: Alveringem, Anzegem, Ardooie, Avelgem, De Haan, De Panne, Deerlijk, Dentergem, Gavere, Heuvelland, Horebeke, Houthulst, Ichtegem, Ieper, Ingelmunster, Izegem (uitsluitend aardgas), Kluisbergen, Koksijde, Kortemark (uitsluitend aardgas), Kortrijk, Kruisem, Kuurne, Langemark-Poelkapelle, Lo-Reninge, Maarkedal, Menen, Mesen, Meulebeke, Moorslede, Nazareth, Nieuwpoort, Oostrozebeke, Oudenaarde, Pittem, Poperinge, Roeselare, Ronse, Ruiselede, Spiere-Helkijn, Staden, Tielt, Veurne, Vleteren, Waregem, Wervik, Wevelgem (uitsluitend aardgas), Wielsbeke, Wingene, Wortegem-Petegem, Zonnebeke, Zulte, Zwalm, Zwevegem.
Van bij de oprichting in 1975 had Gaselwest zijn maatschappelijke zetel in het stadhuis van Roeselare, maar sinds 2008 huist de intercommunale in het President Kennedypark in Kortrijk. Tien jaar later, in 2018, ging Gaselwest deel uitmaken van de overkoepelende netbeheerder Fluvius. De intercommunale Gaselwest werd met ingang op 1 januari 2015 een opdrachthoudende vereniging, waarbij de gemeenten een formele beheersoverdracht maken voor de taken en activiteiten waarvoor zij aangesloten zijn bij de intercommunale.
Gaselwest wordt bestuurd door een raad van bestuur waarvan de leden door de algemene vergadering worden verkozen onder de kandidaten voorgedragen door de vennoten. (10) De algemene vergadering bepaalt het aantal mandaten waarin te voorzien is. De raad verkiest in zijn schoot een voorzitter en een ondervoorzitter. De raad van bestuur kan een beperkt directiecomité oprichten, waarvan het aantal leden ook door de raad wordt bepaald. Hiernaast bestaat er een zogenaamd Corporate Governance Comité: een comité dat advies geeft aan de raad van bestuur en dat is samengesteld uit maximaal 14 onafhankelijke bestuurders. Deze bestuurders zijn 12 leden van de aangesloten gemeentebesturen en 2 leden van de (overige) aandeelhouders. Het Corporate Governance Comité kiest zelf een voorzitter en een ondervoorzitter. Het toezicht op de instelling wordt uitgeoefend door een college van commissarissen, benoemd door de algemene vergadering. Ook dit college kiest zelf een voorzitter en ondervoorzitter.
De intercommunale Gaselwest schonk haar archief in 2001 aan het stadsarchief van Kortrijk. Het archief was toen opgeborgen in zestig verhuisdozen en in een tiental plankasten. (11) De stadsarchivaris maakte een summiere overbrengingslijst op en na de schenking maakte de archiefdienst werk van de ordening, de selectie ter vernietiging en ter bewaring, en de inventarisering van het archief. Dit werk resulteerde in een plaatsingslijst - op doosniveau met verschillende beschrijvingsdieptes - van ongeveer zestig strekkende meter archief.
In 2018 verhuisde het stadsarchief naar een nieuw erfgoeddepot. Ter voorbereiding werden bestanden die niet binnen de collectie van het stadsarchief pasten, vernietigd of herbestemd. Het stadsarchief bood het archief van de intercommunale Gaselwest en rechtsvoorgangers aan het Rijksarchief Kortrijk aan. Op 10 oktober 2018 geschiedde de archiefoverbrenging naar het Rijksarchief Kortrijk: in totaal 488 genummerde archiefdozen en enkele losse registers.
Het archiefbestand bevat voornamelijk bescheiden van vóór de oprichting van Gaselwest, betreffende de intercommunales Interwest, Interleie, Inelgas en Interoost. De archieven van deze rechtsvoorgangers documenteren voornamelijk de bestuursorganen. Het gros van de archiefvorming bestaat uit enkele typereeksen die de bestuursorganen hebben gevormd, namelijk de verslagen van de vergaderingen van de raden van beheer, de algemene vergaderingen, de directiecomités, de beheerscomités, de uitvoerend comités, en de regionale comités. Enkel deze typereeksen van Inelgas zijn weerhouden, aangezien Inelgas het langst als zelfstandige instelling heeft bestaan. Van Interleie, Interwest en Interoost worden slechts de notulen van de raden van beheer bewaard. Het is opvallend hoe karig de bescheiden zijn die handelen over het personeelsbeleid, de boekhouding en de werking van de gas- en elektriciteitsdistributie.
Het archiefbestand bevat ook enkele archieven van private gas- en elektriciteitsondernemingen, die in de jaren 1950-1960 fuseerden of onderdeel vormden van de vier intercommunales. Het gaat om de Electriciteitsmaatschappij van West-België (EWB), de Belgische Maatschappij voor Gas- en Electriciteitsbedrijf (BMGE) en het Kortrijkse Desclée et Cie. Het bewaarde archief van het Kortrijkse elektriciteitsbedrijf Desclée et Cie. gaat terug tot het begin van de twintigste eeuw. Vermeldenswaardig is de goed gedocumenteerde schade tijdens de Tweede Wereldoorlog (nrs. 27-32).
Het merendeel van de stukken is opgesteld in het Nederlands. De taal van enkele oudere bescheiden en van de jaarverslagen van de Electriciteitsmaatschappij van West-België (EWB) (nrs. 35-79) is het Frans.
Tijdens de voorbereiding van de inventarisatie van het archiefbestand Gaselwest werd beslist om het archiefbestand grondig te selecteren. Het bestand bevatte immers heel wat documentair materiaal dat bestond uit zwartwit fotokopieën uit jaarverslagen, boeken en tijdschriften. Dat had op zich nauwelijks betrekking op de geschiedenis van Gaselwest zelf, maar behandelde eerder de algemene geschiedenis van de elektriciteitsproductie en -distributie. Na een steekproef in de diaverzameling werd deze integraal verwijderd. Ook de vele foto's die geen historische waarde hadden, werden vernietigd.
Er werd geselecteerd op basis van wat van nut kan zijn voor de tegenwoordige intercommunale of voor toekomstige rechtsopvolgers enerzijds, en wat historisch relevante informatie kan opleveren. De nadruk lag op de archiefvorming van de intercommunales Gaselwest en Inelgas. Van Gaselwest zelf zijn weinig typereeksen overgedragen. Inelgas is echter interessant, want ze was de grootste van de vier pre-Gaselwest intercommunales, die het langst heeft bestaan en ook de grootste afvaardiging kreeg in het Regionaal Comité van 1966 tot 1975. (12)
Aan de hand van steekproeven in de archieven van Gaselwest bleek dat slechts een beperkt aantal reeksen en dossiers bestaan. De typereeksen die werden aangemaakt door de bestuursorganen zijn weliswaar erg omvangrijk. Voor de ordening werd gekeken naar bestaande archiefschema's, zoals voor de inventarisatie van bedrijfsarchieven.
De archiefstukken zijn vrij raadpleegbaar.
Voor de reproductie gelden de regels van toepassing in het Rijksarchief.
Het Rijksarchief Beveren bewaart een archiefbestand Gaselwest (4,5 strekkende meter archief) dat afkomstig is van het voormalige Rijksarchief Ronse, maar nog niet is geïnventariseerd. Het archief is afkomstig van Antoon Goegebeur, een bestuurder van Interoost. Het bevat naast documentatie onder andere verslagen van de raad van bestuur en van het uitvoerend comité, en dossiers die te maken hebben met de taakuitoefening van Interoost.
Gaselwest bewaart zelf nog archieven van de eigen instelling. Het gros van de archiefstukken bewaard in het Rijksarchief Kortrijk dateert immers van voor 1975, dus van vóór de eigenlijke oprichting van intercommunale Gaselwest.
Oorspronkelijk zou de overbrenging van 2001 ook verschillende filmrollen op pellicule uit de tweede helft van de twintigste eeuw bevatten. Maar omdat het nitraatfilms betrof, die erg broos zijn, werden de films in bewaring genomen in het video-archief van Eandis.
DEHAECK S. en DERWAEL J., Gids van bedrijfsarchieven in de provincie West-Vlaanderen (Algemeen Rijksarchief en het Rijksarchief in de provinciën. Gidsen, 68), Brussel, 2008.
DE VLEESCHAUWER D en KERCKHAERT N., Van Desclée tot Gaselwest. Een energiek avontuur doorheen de tijd, Tielt, 1995.
JACQUES D., De Belgische electriciteitssector 1950-1975, Antwerpen, 1977 (Universiteit Antwerpen, licentiaatsverhandeling Toegepaste Economische Wetenschappen).
KURGAN-VAN HENTENRYK G., Honderd jaar elektriciteitsdistributie in België, in: Elektriciteit, 1987, nummer 185, p. 3-10.
MAES R., De overheidsbemoeiing op het gebied van de elektriciteitsvoorziening in België, Brugge, 1967.
SKALLI-HOUSSEINI Y., Van 'etatisatie' tot 'kapitalistische nationalisatie'. Het Belgische elektriciteitsdebat na de Tweede Wereldoorlog en de wording van het beheerscomité en het controlecomité voor de elektriciteit (1944-1955), Brussel, 2018 (Vrije Universiteit Brussel, Faculteit Letteren en Wijsbegeerte, onuitgegeven masterproef Vakgroep Geschiedenis).
SOYEUR R., Geschiedenis van de openbare verlichting in België. Een eeuw elektriciteit, Brussel, 1980.
SURDIACOURT N., Samen sterk! Intercommunales in België, van oorsprong tot heden(Algemeen Rijksarchief en het Rijksarchief in de provinciën. Gidsen, 80), 4 delen, Brussel, 2012.
VANDEWALLE G., De rol van de openbare en privé-sector in de produktie en distributie van elektriciteit in België sedert het begin van de 20ste eeuw tot heden, in: Driemaandelijks Tijdschrift van het Gemeentekrediet van België, 1982, jaargang 36, nummer 139, p. 45-74.
De selectie, de ordening en de beschrijving van de archiefstukken werden uitgevoerd door Pieter De Reu in loop van 2023 en 2024.
| 1 | Aandelenboek met coupons. 1904. | 1 deel | |||||||
| 2 - 21 | Aansluitingscontracten voor gas en elektriciteit met gemeenten en grote bedrijven. 1908-1964. | ||||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 2 | Aalbeke. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 3 | Bavikhove. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 4 | Bissegem. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 5 | Gullegem. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 6 | Harelbeke. | 1 pak | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 7 | Heule. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 8 | Hulste. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 9 | Izegem. | 1 pak | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 10 | Kortrijk. Contracten stad. | 1 pak | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 11 | Kortrijk. Contracten bedrijven nrs. 1-99. | 1 pak | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 12 | Kortrijk. Contracten bedrijven nrs. 100-165. | 1 pak | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 13 | Kortrijk. Contracten bedrijven nrs. 166-248. | 1 pak | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 14 | Kuurne. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 15 | Lauwe. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 16 | Lendelede. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 17 | Marke. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 18 | Moeskroen. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 19 | Moorsele. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 20 | Pecq. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 21 | Rekkem. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 22 | Sint-Eloois-Winkel. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 23 | Stasegem. | 1 omslag | ||||||
| Bevat ook contracten tussen de EWB en de gemeenten en grote bedrijven. | 24 | Wevelgem. | 1 pak | ||||||
| 25 | Leverings- en beheerscontracten van elektriciteit en gas met de stad Kortrijk. 1911-1950. | 1 pak | |||||||
| 26 | Stukken betreffende de schade geleden tijdens de Eerste Wereldoorlog. [1917-1930]. | 1 omslag | |||||||
| 27 - 32 | Stukken betreffende de schade geleden tijdens de Tweede Wereldoorlog. [jaren 1940]-1955. | ||||||||
| 27 | Schade aan infrastructuur voor gas- en elektriciteit in Kortrijk en omliggende gemeenten. [jaren 1940]. | 1 pak | |||||||
| 28 | Herstellingen gerangschikt per type infrastructuur. [1940-1955]. | 1 pak | |||||||
| 29 | Herstellingen gerangschikt per voorval. 1941-1943. | 1 pak | |||||||
| 30 | Aantekeningen en andere documentatie, gerangschikt per gemeente. 1943-1948. | 1 pak | |||||||
| 31 | Foto's oorlogsschade aan elektriciteitscentrales. [1944]. | 1 omslag | |||||||
| 32 | Inventarissen van de goederen van het bedrijf. 1940-1946. | 1 omslag | |||||||
| Het betreft expedities van notariële akten in verband met de aankoop van kleine percelen voor de oprichting van een gas- of elektriciteitscabine, of onderhandse akten over de verhuur van een gebouw van het elektriciteitsbedrijf/de intercommunales. Bevat ook contracten uit de tweede helft van de 20ste eeuw met Interleie en Intercom. | 33 | Akten en contracten voor de stad Kortrijk. 1950-1977. | 1 pak | ||||||
| 34 | Notities, kopieën van briefwisseling en andere stukken betreffende de fusie met de EWB in 1956. [1956]. | 1 omslag | |||||||