Aanwijzingen voor het gebruik

Met de inventarisatie van het archief van de gevangenis van Tongeren wordt de informatie over de strafrechtspleging en de strafuitvoering in het arrondissement Tongeren sinds het midden van vorige eeuw nader toegankelijk gemaakt, zij het gedeeltelijk. In het gevangenisarchief vindt men nl. informatie die complementair is aan de informatie die men in het archief van de griffie van de rechtbank van eerste aanleg kan aantreffen. Omdat het l9de-eeuw archief van de rechtbank van eerste aanleg van Tongeren lacunes vertoont vult het gevangenisarchief, dat hierna beschreven wordt, een leemte op.

Het archief van het arresthuis te Tongeren kan voor menig onderzoek nuttig zijn. Wie een inzicht wil verwerven in de werking van de gevangenis moet beslist de volgende bescheiden raadplegen: de reeks inkomende en minuten van uitgaande brieven van de administratieve commissie (jaren 1832-1926), het register van dienstbevelen (1866-1945), de minuten van maandverslagen (1904-1953) en diverse stukken in verband met de organisatie van de gevangenisarbeid. Zoals dit ook voor andere strafinrichtingen het geval is zijn de gevangenisrollen, de registers van de morele verslaggeving (morele boekhouding) en de opsluitingsdossiers van uitzonderlijke waarde voor de sociale geschiedenis. De meest geraadpleegde bescheiden van een gevangenisarchief zijn ongetwijfeld de verschillende series opsluitingsregisters of gevangenisrollen (arresthuis 1901-1956, strafhuis 1899-1968, huis van bewaring 1901-1970, provoosthuis 1939-1971, justitiehuis 1868-1973). Iemand die op zoek is naar informatie over één of meerdere gedetineerden moet zich vooraf de volgende onderzoeksvragen stellen. Werden betrokken personen in voorlopige hechtenis genomen (voor welke feiten, door welke instantie en op grond van welke akte) of werden zij in hechtenis genomen na een veroordeling door een rechtbank? In dit laatste geval is het van belang te weten door welke rechtbank betrokkenen werden veroordeeld.

Wie snel een overzicht wil krijgen van personen die ooit met de justitie in aanraking kwamen en in een bepaald jaar opgesloten werden, moet de rollen van de verschillende afdelingen van de gevangenis inkijken. Indien de onderzoeker op zoek is naar een specifieke naam kan hij zich uiteraard behelpen met de handige alfabetische klappers die bij de meeste rollen (achteraan of voorin) zijn ingebonden.

Voor zij die over enige aanknopingspunten uit literatuur, uit andere archiefbestanden of uit een gerechtelijk dossier beschikken, kan een datum van een arrestatie of een gerechtelijke uitspraak belangrijk zijn. Iemand die via andere bronnen weet dat de gezochte persoon in verdenking werd gesteld of beklaagd werd wegens het plegen van een misdaad (of van andere feiten die door criminele straffen werden bestraft), uiteraard voor zover de rechtbank van Tongeren in die zaak bevoegd was, dan werd de betrokken persoon eerst opgesloten in het arresthuis. Indien de Kamer van Inbeschuldigingstelling van het hof van beroep te Luik in de zaak een beschikking tot gevangenneming ("ordonnance de prise de corps") lastens die persoon nam, dan werd deze overgebracht naar het justitiehuis waar hij (zij) op zijn definitieve berechting wachtte. Na een eventuele veroordeling, bij arrest van het hof van assisen'4, werd betrokkene verwezen naar een instelling voor strafuitboeting. In het geval van een crimineel veroordeelde kon dit, afhankelijk van de op dat ogenblik vigerende classificatievoorschriften, bv. het tuchthuis van Vilvoorde of de centrale gevangenis van Gent zijn. Zij die een correctionele straf opliepen 'verhuisden' van het arresthuis naar het strafhuis. Telkenmale het juridisch statuut van een gedetineerde wijzigde, dient de onderzoeker dus andere rollen te raadplegen. In de gevangenisrol wordt elke gedetineerde in chronologische volgorde ingeschreven. De rol bevat naast de 'klassieke' informatie i.v.m. de identificatie van de verdachte, beschuldigde of veroordeelde, ook gegevens over de ten laste gelegde feiten, data van gerechtelijke uitspraken en de eventuele data van ontslag uit de gevangenis of van overbrenging naar een andere instelling. In de meeste gevallen is het relatief makkelijk om een veroordeelde gedurende zijn ganse penitentiaire 'loopbaan' te volgen.

De namen en de rolnummers van de in- en uitgeschreven gedetineerden worden dagelijks ingeschreven in de zgn. dagboeken (model nr. 47). Deze dagboeken zijn voor de gevangenis van Tongeren enkel vanaf 1903 voorhanden.

De reeks registers van de morele verslaggeving (de zgn. "registers der morele rekendienst", slechts bewaard voor de periode 1898-1925) is nog rijker aan gegevens dan de gevangenisrollen. De enige beperking is dat deze registers enkel werden gehouden voor correctioneel veroordeelden. Deze archiefbescheiden bevatten naast de identificatiegegevens van de gedetineerden (rolnummer van het strafhuis, naam, voornamen, leeftijd, geboorteplaats en -datum, laatste woonplaats, beroep, antropometrische gegevens) de volgende informatie: datum van de aanhouding, datum van de veroordeling, informatie over andere veroordelingen, de aard, duur, begin en einde van de strafuitboeting, bijzondere opmerkingen over de periode van de strafuitboeting (incidenten, ontsnappingen, tuchtmaatregelen), bijzondere inlichtingen van lokale besturen (over burgerlijke stand, beroep, godsdienstige overtuiging, bestaansmiddelen) en informatie over de morele en fysieke gesteldheid van de gedetineerde tijdens zijn (haar) verblijf in de gevangenis.