Rechtbank van eerste aanleg Dendermonde. Correctionele rechtbank (1800-2014)
Rechtbank van eerste aanleg Oost-Vlaanderen. Afdeling Dendermonde. Correctionele rechtbank (2014-heden)
Zie RAG, EA Dendermonde C 2023, nrs. 1-3. De vonnissen geveld in Sint-Niklaas zijn ingebonden met de vonnissen die in dezelfde periode zijn uitgesproken in Dendermonde. Zie RAG, EA Dendermonde C 2007 B, nrs. 223-226.
De gerechtelijke organisatie van het
Na de inlijving van de Verenigde Departementen (de Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik) bij Frankrijk in oktober 1795 werd hier de Franse gerechtelijke organisatie ingevoerd. De grondwet van 5 fructidor jaar III (20 augustus 1795) voorzag in elk departement minimum drie en maximum zes correctionele rechtbanken. Deze rechtbanken werden ingesteld op het niveau van het gerechtelijk arrondissement. Het Scheldedepartement bestond tot 1800 uit vijf gerechtelijke arrondissementen: Aalst, Gent, Oudenaarde, Sint-Niklaas en Sas van Gent (vanaf 1798 Eeklo). Het kanton Dendermonde ressorteerde onder de correctionele rechtbank van Aalst. De Franse wetgever voorzag bij elke correctionele rechtbank eveneens een jury van inbeschuldigingstelling (
Onder het Consulaat werd met de grondwet van 22 frimaire jaar VIII (13 december 1799) in een nieuwe gerechtelijke organisatie ingevoerd die mutatis mutandis tot op heden bestaat. Dendermonde werd een gerechtelijk arrondissement ten nadele van Aalst en Sint-Niklaas. De departementale burgerlijke rechtbanken en de correctionele rechtbanken (
De wet op de gerechtelijke organisatie van 20 april 1810, die de hoven van assisen instelde, voorzag voor de gemeenrechtelijke misdrijven de volgende, nog steeds bestaande strafrechtbanken: een politierechtbank op kantonnaal niveau bevoegd voor de overtredingen, een correctionele rechtbank op arrondissementeel niveau, als deel van de rechtbank van eerste aanleg, bevoegd voor de wanbedrijven en een hof van assisen op departementaal niveau bevoegd voor de misdaden. Voor de vagebonden, gewapende opstand, smokkel, muntvervalsing en douanemisdrijven waren er daarnaast nog een aantal bijzondere rechtbanken (
De invoering in 1811 van het Wetboek van Strafvordering (
Onder het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden wijzigde er relatief weinig aan de gerechtelijke organisatie. De hoven van assisen bleven bestaan, maar zonder jury. De keizerlijke hoven, die voortaan hogere gerechtshoven (
De Belgische Grondwet van 1831 behield de Napoleontische instellingen. Een jaar later stelde de organieke wet van 4 augustus 1832 te Brussel het Hof van Cassatie in als hoogste rechtscollege. Naast de hoven van beroep te Brussel en Luik functioneerde voortaan ook een hof van beroep te Gent. De hoven van assisen, één per provincie, fungeerden opnieuw met een jury. Aan de organisatie van de correctionele rechtbanken wijzigde niets.
In 1912 werd in elk gerechtelijk arrondissement bij de rechtbank van eerste aanleg een kinderrechter aangesteld. Ingevolge de Jeugdbeschermingswet van 8 april 1965 werd de kinderrechter in 1966 vervangen door de jeugdrechtbank, die een derde afdeling werd van de rechtbank van eerste aanleg.
Het Gerechtelijk wetboek van 10 oktober 1967 bevestigde de indeling van de rechtbanken van eerste aanleg in drie afdelingen, respectievelijk de burgerlijke rechtbank, de correctionele rechtbank en de jeugdrechtbank. Sinds 2007 zijn in de rechtbanken van eerste aanleg waar de zetel van het hof van beroep is gevestigd eveneens de strafuitvoeringsrechtbanken van start gegaan, die hier een vierde afdeling vormen.
Het gerechtelijk landschap werd in 2014 grondig hertekend door diverse wetten. De 27 gerechtelijke arrondissementen zijn herleid tot 12 arrondissementen, die grotendeels samenvallen met de provinciegrenzen (West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Limburg, Brussel, Leuven, Waals-Brabant, Henegouwen, Namen, Luik, Luxemburg en Eupen). De rechtbanken van eerste aanleg en de politierechtbanken zijn georganiseerd op niveau van het arrondissement. De oude arrondissementen vormen thans afdelingen van de nieuwe ruimere arrondissementen. Zo is er nu sprake van de rechtbank van eerste aanleg Oost-Vlaanderen, afdeling Dendermonde. Met een afdeling wordt voortaan een territoriale afbakening bedoeld. De vroegere indeling van de rechtbank van eerste aanleg in afdelingen is gewijzigd. De afdelingen worden nu secties genoemd. De rechtbank van eerste aanleg bestaat uit één of meer kamers voor burgerlijke zaken, uit één of meer kamers voor correctionele zaken, uit één of meer kamers voor familiezaken, uit één of meer jeugdkamers en, voor de afdeling van de rechtbank van eerste aanleg waar het hof van beroep is gevestigd, uit één of meer strafuitvoeringskamers en kamers voor de bescherming van de maatschappij. Die kamers vormen vier secties, namelijk de burgerlijke rechtbank, de correctionele rechtbank, de familie- en jeugdrechtbank en de strafuitvoeringsrechtbank.
De rechtbank van eerste aanleg van Dendermonde werd in de Franse periode ingericht in de voormalige Karmelieten-Discalsenkerk. Aan het gebouw werden in de loop van de 19de eeuw heel wat aanpassingen gedaan, zowel aan het interieur als het exterieur. In 1826 kreeg het een neo-klassieke voorbouw die in 1881 werd afgebroken. In de plaats kwam een neo-gothische gevel. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, in oktober 1914, werd het gerechtsgebouw door de Duitsers vernield. De rechtbank vond een tijdelijk onderkomen in gebouwen van de stad Sint-Niklaas. In de loop van 1916 verhuisde de rechtbank deels terug naar (het stadhuis van) Dendermonde. Tot december 1918 zetelde de rechtbank zowel in Dendermonde als in Sint-Niklaas. In 1920 verhuisde de rechtbank naar een herenhuis in de Kerkstraat, waar het tot de voltooiing van het nieuwe gerechtsgebouw in 1927 gevestigd bleef. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zetelde de correctionele rechtbank van Dendermonde tijdelijk ook in Sint-Niklaas voor de berechting van wanbedrijven in het Waasland.
Om de bevoegdheden van de diverse actoren waarvan archief wordt bewaard bij de correctionele rechtbank beter te kaderen, is een inzicht in de strafprocedure noodzakelijk. Strikt gezien verloopt het onderzoek in strafzaken in twee fasen: het onderzoek vóór de terechtzitting (het vooronderzoek) en het onderzoek ten gronde (onderzoek ter terechtzitting). Tijdens het vooronderzoek wordt onderzocht of er voldoende bezwaren zijn om de verdachte voor het vonnisgerecht te brengen. De voornaamste verrichtingen in het vooronderzoek zijn het verzamelen van bewijsmateriaal betreffende misdrijven en hun vermoedelijke daders. Het is enkel in zoverre het vooronderzoek voldoende bezwaren tegen een bepaalde persoon heeft opgeleverd dat zal worden overgegaan tot de tweede onderzoeksfase, het onderzoek ter terechtzitting. Dit onderzoek ten gronde speelt zich af voor een vonnisgerecht (zoals de correctionele rechtbank) en betreft de vraag of de feiten uit de tenlastelegging bewezen zijn en of de beklaagde schuldig is. Is het antwoord positief, dan kan de beklaagde door het bevoegde vonnisgerecht worden veroordeeld en kan hem een straf worden opgelegd.
De
Met de inwerkingtreding van het Wetboek van strafvordering in 1811 werd de correctionele rechtbank ook bevoegd voor de behandeling in beroep van de vonnissen van de politierechtbank. Voordien was enkel cassatieberoep tegen die vonnissen mogelijk.
Vanaf 1838 voorzag de wetgever voor het eerst, weliswaar op bescheiden wijze, de mogelijkheid tot correctionalisering op grond van verzachtende omstandigheden. Misdaden strafbaar met een opsluiting konden naar de correctionele rechtbank worden verwezen. Later kwamen ook andere misdaden in aanmerking voor correctionalisering, zodat vandaag in wezen de meeste misdaden hiervoor vatbaar zijn.
Het strafwetboek van 1867, dat in gewijzigde vorm nog steeds van kracht is, behield de opdeling van de straffen in politiestraffen, correctionele straffen en criminele straffen. De correctionele straffen bestonden uit een geldboete van meer dan 26 frank en een gevangenisstraf van acht dagen tot vijf jaar.
Momenteel is de correctionele rechtbank bevoegd voor: 1) wanbedrijven die, behoudens de in de wet bepaalde gevallen, strafbaar zijn met een gevangenisstraf van acht dagen tot vijf jaar, 2) gecorrectionaliseerde misdaden en 3) het hoger beroep tegen de vonnissen van de politierechtbank.
Het beroep tegen de vonnissen van de correctionele rechtbank werd aanvankelijk ingesteld bij de criminele rechtbank (vanaf 1804 het criminele hof). Met de inwerkingtreding van het wetboek van strafvordering werd de behandeling in beroep van correctionele vonnissen een gedeelde bevoegdheid van de keizerlijke hoven (de latere hoven van beroep) en de correctionele rechtbanken in de hoofdplaatsen van de departementen (de latere provincies). In de departementen waar een keizerlijk hof zetelde, was het keizerlijk hof bevoegd. In de departementen waar geen keizerlijk hof zetelde, fungeerde de correctionele rechtbank gevestigd in de hoofdplaats van het departement als beroepsinstantie voor de andere correctionele rechtbanken in dat departement. Voor de correctionele rechtbank in de hoofdplaats van het departement gold een bijzondere regeling: daar was ofwel de correctionele rechtbank in de hoofdplaats van het naburige departement bevoegd, ofwel het keizerlijk hof tot welk ressort de rechtbank hoorde, afhankelijk van wie het meest nabij gelegen was. Het beroep tegen de vonnissen van de correctionele rechtbank van Dendermonde werd tot 1832 behandeld door de correctionele rechtbank van Gent en vanaf 1832 door het nieuw opgerichte hof van beroep van Gent.
Wanneer een inbreuk wordt gepleegd, zal dit door de ordediensten worden vastgesteld en zal er een proces-verbaal worden opgesteld. Dit wordt aan de procureur des Konings overgemaakt. Hij analyseert het dossier en kan een onderzoek instellen. Als er een onderzoek komt, zijn twee scenario's mogelijk: een opsporingsonderzoek of een gerechtelijk onderzoek. Bij het opsporingsonderzoek leidt de procureur des Konings zelf het onderzoek met de hulp van de politiediensten. Het gerechtelijk onderzoek wordt geleid door de onderzoeksrechter en is verplicht bij de zwaarste misdrijven. De onderzoeksrechter moet met behulp van de politiediensten alle elementen ten voordele en ten nadele van de verdachte opsporen. Hij kan vrij zijn onderzoeksmethode kiezen: verhoren, confrontatie, reconstructie. Wanneer de onderzoeksrechter oordeelt dat zijn onderzoek voltooid is, maakt hij het dossier over aan de procureur des Konings. Indien de procureur des Konings geen andere onderzoekshandelingen wenst te laten verrichten, vordert hij de regeling van de rechtspleging door de raadkamer. Het gerechtelijk onderzoek wordt steeds afgesloten met een beslissing van de raadkamer. Omdat de raadkamer zich in principe niet uitspreekt over de grond van de zaak (bewezenverklaring van de feiten en strafoplegging) produceert zij geen vonnissen maar beschikkingen. Tegen de meeste beslissingen van de raadkamer is beroep mogelijk bij de Kamer van inbeschuldigingstelling.
De raadkamer kan verschillende beslissingen nemen.
1) Buitenvervolgingstelling (BV)
Wanneer uit het onderzoek blijkt dat de feiten geen misdrijven opleveren of dat er onvoldoende bezwaren zijn tegen de verdachte, beveelt de raadkamer de buitenvervolgingstelling. Buitenvervolgingstelling kan ook worden bevolen wanneer wordt vastgesteld dat de strafvordering onontvankelijk is of dat zij is vervallen, bijvoorbeeld door verjaring. De buitenvervolgingstelling maakt enkel een voorlopig einde aan het onderzoek. Indien er tegen de verdachte nieuwe bezwaren worden gevonden, kan het onderzoek worden heropend.
2) Ontlasting onderzoeksrechter en ontslag onderzoek (OO)
Wanneer de raadkamer vaststelt dat de onderzoeksrechter onbevoegd is ratione loci of ratione personae, dan beveelt zij de ontlasting van de onderzoeksrechter. Dit heeft enkel tot gevolg dat de onderzoeksrechter wordt ontlast. De zaak wordt voortgezet. Tot 2003, met de afschaffing van het militair gerecht in vredestijd, was dit bijvoorbeeld het geval bij verdachten die militairen bleken te zijn. De onderzoeksrechter werd dan ontlast en het dossier werd overgemaakt aan de krijgsauditeur. In het geval van afwezigheid van voldoende bezwaren ten laste van een of meer personen wordt de onderzoeksrechter ook ontlast en een beschikking ontslag onderzoek uitgesproken.
3) Verwijzing naar een vonnisgerecht
Oordeelt de raadkamer dat er voldoende bezwaren bestaan tegen de verdachte, dan kan hij naar het vonnisgerecht worden verwezen. De raadkamer kan verwijzen naar:
a) de politierechtbank, bij overtredingen of bepaalde wanbedrijven,
b) de correctionele rechtbank, bij wanbedrijven of gecorrectionaliseerde misdaden,
c) de procureur-generaal bij het hof van beroep, bij feiten strafbaar met criminele straffen en wanneer correctionalisering onmogelijk is of inopportuun.
4) Inobservatiestelling en internering
Sinds de wet tot bescherming van de maatschappij van 1930 kan de raadkamer de internering van een verdachte uitspreken wanneer hij geestesgestoord is, tenzij het een misdaad, een politiek misdrijf of een persdelict betreft.
5) Probatieopschorting
Indien de voorwaarden voor het verlenen van probatieopschorting vervuld zijn, kan de raadkamer, sinds 1964, hiertoe beslissen.
6) Voorlopige hechtenis
De raadkamer beslist over de handhaving van de voorlopige hechtenis. Wanneer een verdachte door de onderzoeksrechter wordt aangehouden, moet hij binnen de vijf dagen voor de raadkamer verschijnen opdat zij kan oordelen of de aanhouding wettelijk mogelijk is en of ze wenselijk is, o.a. met het oog op de openbare veiligheid. De raadkamer moet zich in principe om de maand uitspreken over de handhaving van de voorlopige hechtenis. Wanneer het een ernstiger misdrijf betreft, een misdaad, zoals bijvoorbeeld moord, dan moet deze verlenging slechts om de drie maanden gebeuren.
Wet van 25 oktober 1919 tot tijdelijke wijziging van de rechterlijke inrichting en van de rechtspleging voor de Belgisch Staatsblad, 14 augustus 1985. Wet van 25 oktober 1919 tot tijdelijke wijziging van de rechterlijke inrichting en van de rechtspleging voor de
De correctionele rechtbank is een kamer van de rechtbank van eerste aanleg. Het aantal kamers per rechtbank wordt vastgesteld naargelang de behoeften van de dienst.
De correctionele rechtbank was tot 1919 steeds samengesteld uit drie rechters. Bij wet van 25 oktober 1919
hoven en rechtbanken (Belgisch Staatsblad, 19 november 1919).
De onderzoeksrechter wordt door de Koning benoemd onder de rechters van de rechtbank van eerste aanleg die gedurende tenminste drie jaar het ambt van magistraat van het openbaar ministerie of van rechter in de rechtbank van eerste aanleg hebben uitgeoefend. Art. 259sexies §1, 1° Ger.W. omschrijft de voorwaarden nader. Zijn aanwijzing geschiedt bij koninklijk besluit, eerst voor een periode van één jaar, verlengbaar een eerste maal voor twee jaar en vervolgens telkens voor vijf jaar. Gedurende zijn ambtstermijn blijft de onderzoeksrechter eveneens bevoegd om in de rechtbank van eerste aanleg zitting te nemen.
De raadkamer is een afdeling van de rechtbank van eerste aanleg. Aanvankelijk was de raadkamer samengesteld uit drie rechters, waaronder de onderzoeksrechter. De wet van 25 oktober 1919 maakte een einde aan de collegialiteit van deze instelling en creëerde een raadkamer bestaande uit één enkele rechter, aan wie de onderzoeksrechter verslag dient uit te brengen.
hoven en rechtbanken (Belgisch Staatsblad, 19 november 1919).
Het statisch en semi-dynamisch archief van de correctionele rechtbank van Dendermonde wordt op twee plaatsen bewaard: de registers met de minuten van vonnissen en beschikkingen bevinden zich op de zolder van het gerechtsgebouw aan het Justitieplein; de rechtsplegingsdossiers worden twee jaar na afsluiten overgebracht naar een loods op het industrieterrein Bosveld. De dynamische documenten berusten op de griffie.
De mobiele archiefploeg van Justitie (Tom Goethals en Luc Van Laere) heeft onder begeleiding van Paul Drossens van maart-november 2022 het archief ter plaatse geselecteerd en de te bewaren archiefbestanddelen waarvan de bewaartermijn verstreken was, beschreven en verpakt in zuurvrij materiaal. Het archiefblok EA Dendermonde C 2023 is op 23 november 2023 naar het Rijksarchief van Gent overgebracht.
Deze inventaris heeft betrekking op dat deel van het archief van de correctionele rechtbank waarvan de bewaartermijn in 2022 was verstreken en dat in aanmerking kwam voor permanente bewaring. In totaal omvat het archiefblok na verpakking 147,23 strekkende meter. Geografisch heeft het archief betrekking op het vroegere gerechtelijk arrondissement Dendermonde. De oudste documenten dateren van 1931, de recentste van 2007. De voornaamste archiefreeksen zijn de minuten van vonnissen (1957-1992), de beschikkingen van de raadkamer betreffende internering (1931-1996) en probatieopschorting (1964-1994), inclusief de chronologische en alfabetische toegangen (1931-1996), de registers art. 600 Sv. (1987-2007), de geselecteerde dossiers van gevonniste zaken (1987-2002) en van niet-vervolging of ontslag onderzoek (1998) en de interneringsdossiers van de rechtbank (1995-2001) en van de raadkamer (1987-2002).
Het archief van de correctionele rechtbank van Dendermonde werd in 2022 geselecteerd conform de toen geldende
Van de dossiers gevonniste zaken zijn enkel de dossiers bewaard van de maanden maart van de even jaren en oktober van de oneven jaren, bijvoorbeeld: maart 1990, oktober 1991, enz. Van de dossiers van zaken eindigend op een beschikking niet-vervolging (BV) of ontslag onderzoek (OO) voorziet de selectielijst dat enkel de dossiers van de jaren eindigend op een 8 worden bewaard, meer bepaald van 1988 en 1998. Deze dossiers zijn in 2015 bij de asbestsanering van de loods op het industrieterrein Hoogveld met de overige BV/OO-dossiers vernietigd. Een beperkt aantal dossiers van 1998 zijn gevrijwaard en beschreven in deze inventaris.
De interneringsdossiers van zowel raadkamer als rechtbank zijn integraal bewaard.
Dit archief is niet afgesloten. Op termijn zullen recentere archiefdocumenten van de correctionele rechtbank naar het Rijksarchief worden overgebracht.
De ordening die werd gehanteerd, is gebaseerd op de indeling van de
De interneringsdossiers van de raadkamer vormen fysiek een aparte reeks, die van de rechtbank zitten normaliter in de reeks van dossiers gevonniste zaken. Omdat de interneringsdossiers integraal moeten worden bewaard en de serie dossiers gevonniste zaken grondig wordt geselecteerd, zijn de interneringsdossiers van de rechtbank uit de reeks van dossiers gevonniste zaken gehaald en in een aparte reeks geklasseerd. In het archiefschema hebben we deze reeks geplaatst na de dossiers van gevonniste zaken.
Voor de raadpleging van het archief van de correctionele rechtbank gelden volgende modaliteiten van raadpleging:
- archiefdocumenten ouder dan 100 jaar: vrij raadpleegbaar;
- archiefdocumenten jonger dan 100 jaar: toelating van de procureur-generaal bij het hof van beroep te Gent, de procureur des Konings van Gent of de afdelingsprocureur van Dendermonde.
Voor de reproductie van archiefdocumenten gelden de voorwaarden en tarieven van toepassing in het Rijksarchief.
Bij de correctionele rechtbank van Dendermonde zijn de dossiers van gevonniste zaken geordend op griffienummer. In de archiefbeschrijving vermelden we zowel de datum van het vonnis als het griffienummer. Aan de hand van de vonnissen kan een dossier dus eenvoudig worden terug gevonden. Bovendien kan aan de hand van het register art. 600 Sv. op naam worden gezocht. De registers betreffende 1914-1986 staan in R590, de toegang op EA Dendermonde C 2007 B (nrs. 483-525); die betreffende 1987-2002 in deze inventaris (nrs. 2389-2407). Voor de vonnissen en dossiers betreffende politiezaken die in beroep door de zevende afdeling in Aalst zijn behandeld, werd een apart register art. 600 Sv. aangelegd. Het register met betrekking tot 1971-1978 is beschreven in deze inventaris (nr. 2388); de registers betreffende 1979-1982 staan in R590 (nrs. 529-530).
Op de interneringsdossiers van de raadkamer bestaat een chronologische en alfabetische toegang (nrs. 735-736).
In het Rijksarchief Gent berusten naast dit archiefblok van de correctionele rechtbank Dendermonde ook de archiefblokken van de correctionele rechtbank die zijn overgebracht in de periode vóór 2007 (R665) en in 2007 (R589 en R590).
DAUWE J., DEMUYNCK A.,
DE CLERCKQ R.,
DROSSENS P., 'De reconstructie van een crimineel verleden. Hoe ga ik op zoek in de archieven van het gerecht en het gevangeniswezen?', in
DROSSENS P., DE BACKER K., GOETHALS T., VAN LAERE L.,
MONBALLYU J.,
VAN DEN WYNGAERT C.,
VELLE K., DROSSENS P., 'De rechterlijke macht', in VAN DEN EECKHOUT P., VANTEMSCHE G. (red.).,
VERSTRAETE J., 'De raadkamer. Bevoegdheid en rechtspleging (eerste deel)', in
VRIELINCK S.,
De werkzaamheden van de mobiele archiefploeg van justitie bij de correctionele rechtbank van Dendermonde vonden plaats tussen maart en november 2022. Tom Goethals en Luc Van Laere hebben de documenten beschreven, verpakt en geëtiketteerd. Paul Drossens begeleidde de werkzaamheden, stond in voor de controle van de beschrijvingen en de redactie van de inventaris.
Vermeldt het notitienummer, de naam van de beklaagden, hun leeftijd, beroep en woonplaats, aard van de feiten en uitspraak.
Vermeldt het notitienummer, de naam van de beklaagden, hun leeftijd, beroep en woonplaats, aard van de feiten en uitspraak.
Vermeldt het notitienummer, de naam van de beklaagden, hun leeftijd, beroep en woonplaats, aard van de feiten en uitspraak.
Toegangen op nrs. 729-734. Bevatten achteraan een klapper.
Toegangen op nrs. 729-734. Bevatten achteraan een klapper.
Toegangen op nrs. 729-734. Bevatten achteraan een klapper.
Bevat ook de berichten voorzien door art. 4 van de wet van 20 april 1874 op de voorlopige hechtenis en het enig artikel van de wet van 25 oktober 1919 tot regeling van de strafvordering.
Betreft het dossier van een zaak waarin twee vonnissen zijn uitgesproken, vandaar de twee dossiernummers.
Bevat een VHS-cassette.
Betreft onderzoek naar verdacht overlijden van een parketmagistraat.