The Central Register of War Refugees - Central Register of Belgian Refugees.
Het maximum aantal Belgische vluchtelingen in Groot-Brittannië, de gewonde militairen niet meegerekend, wordt geschat op 210.000. Zie S. de JASTRZEBSKI, Report on the work undertaken by the British Government in the reception and care of the Belgian refugees, London, 1920, p. 60. Voor een uitgebreide bibliografie omtrent de Belgische vluchtelingen in het algemeen en de Belgische vluchtelingen in Groot-Brittannië in het bijzonder, zie P.-A. TALLIER, Inventaire des archives du Comité Officiel Belge pour l'Angleterre (Réfugiés Belges en Angleterre 1914-1919), Brussel, 1998, p. 5-6. Zie Comité Officiel Belge pour l'Angleterre. Rapport adressé à Monsieur le ministre de l'Intérieur, le 31 août 1917, Bruxelles-London, 1918; Report of the War Refugees Committee, London, 1916-1919, 3vol. Zie S. de JASTRZEBSKI, Report on the work undertaken by the British Government in the reception and care of the Belgian refugees, London, 1920, p. 62. De National Registration Act van 1915 maakte de registratie ook verplicht voor vluchtelingen jonger dan 16 jaar. Zie S. de JASTRZEBSKI, Report on the work undertaken by the British Government in the reception and care of the Belgian refugees, London, 1920, p. 63. De indexen maken geen deel uit van het bestand. Zie S. de JASTRZEBSKI, Report on the work undertaken by the British Government in the reception and care of the Belgian refugees, London, 1920, p. 64-81. Zie S. de JASTRZEBSKI, in Report on the work undertaken by the British Government in the reception and care of the Belgian refugees, London, 1920, p. 84-86.
Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914, kwam er als gevolg van de naderende gevechten en de berichten over de gruweldaden van het Duitse leger op verschillende plaatsen in het land, een grote vluchtelingenstroom op gang, richting buitenland. In korte tijd belandden deze vluchtelingen vooral in de buurlanden Nederland, Frankrijk en Groot-Brittannië. Precieze getallen zijn er niet, want de administratieve structuur in verband met het vluchtelingenprobleem kwam pas heel geleidelijk op gang. Bovendien werden niet alle vluchtelingen geregistreerd en schommelde hun aantal in de loop van de oorlog
In Groot-Brittannië kwamen, vooral na de val van Antwerpen en tot aan de val van Oostende, duizenden vluchtelingen aan in ondermeer Tilbury en vooral Folkestone, waar ze opgevangen werden door het in spoed opgerichte eerste vluchtelingencomité. Later werden ze met treinen naar Londen gebracht, waar op initiatief van de Britse overheid vluchtelingenkampen ingericht werden. Nadat de Britse regering op 9 september 1914 de gastvrijheid vanwege de Britse natie aanbood, ontstond er een groot solidariteitsgevoel bij de bevolking. In deze noodsituatie werden zowel van officiële zijde als plaatselijk, verspreid over het ganse land, een groot aantal comités opgericht, die zich inspanden om de vluchtelingen zo vlug mogelijk te helpen
Aan het hoofd van deze enorme organisatie stond het War Refugees Committee, opgericht door de Britse regering. Daarnaast waren er de officiële diensten, in het leven geroepen door de Belgische regering, zoals het Comité Officiel Belge pour l'Angleterre (opgericht bij koninklijk besluit van 1 november 1914), die nauw samenwerkten met de Britse regering
De registratie van de vluchtelingen vroeg om een afzonderlijke structuur. In het begin was deze niet verplicht en gebeurde enkel in de vluchtelingenkampen en op initiatief van de plaatselijke overheden en comités. Vermits er ook een groot aantal vluchtelingen waren met eigen middelen, die zich niet voor hulp tot de comités wendden, werden niet alle vluchtelingen geregistreerd. In oktober 1914 vroeg de Local Government Board aan de Registrar General om te beginnen met een Register of Belgian Refugees. Bedoeling was in de eerste plaats informatie te verkrijgen over het aantal vluchtelingen en een hulpmiddel te hebben voor de vluchtelingen die bij de vlucht uit België hun familieleden uit het oog verloren.
Vermits snelheid essentieel was, werd als basis voor het Central Register de informatie gebruikt die reeds voor een deel opgesteld werd door het War Refugees Committee, de politie van Folkestone en verschillende opvangcentra in Londen. Tegelijk werd door het General Register Office een standaardformulier opgesteld en verspreid op duizenden exemplaren, en werden de vluchtelingen via de lokale comités en berichten in de kranten uitgenodigd zich te laten registreren. Op basis van de informatie die op die manier verkregen werd, stelde men een index op steekkaarten samen die gegevens bevatte over familienaam en voornaam, leeftijd, geslacht, beroepsactiviteit, adres in België en in Groot-Brittannië.
Maar de informatie was gebrekkig omdat bij het begin de verwarring groot, en het personeel van de verschillende organisaties onervaren was. Daarbij kwam ook de beperkte taalkennis van zowel de vluchtelingen als de mensen die ingezet werden voor de registratie, zodat de gegevens, vooral wat betreft de spelling van de familienaam, dikwijls onbetrouwbaar waren en lange tijd voor moeilijkheden bij het opstellen van de index zorgden. Hierdoor werden eveneens de opzoekingen sterk vertraagd. De index bleef echter zeer onvolledig omdat er vluchtelingen waren met eigen bestaansmiddelen, of die een onderkomen gevonden hadden bij vrienden, of die om één of andere reden zich liever niet lieten registreren
Pas door de Aliens Restriction Order van 28 november 1914 werd de registratie verplicht gemaakt. Deze Order in Council werd van kracht op 7 december 1914. Naast een duidelijke omschrijving van het begrip "Belgian refugee", werd bepaald dat de registratie verplicht was voor elke Belgische vluchteling vanaf 16 jaar
Er werden nieuwe formulieren in drie talen opgesteld en verspreid met naast de gebruikelijke vragen in verband met naam, adres, leeftijd, geboorteplaats en -datum, geslacht, familie, beroep en taal, ook bijkomende vragen, onder andere in verband met de datum van aankomst, naam van de werkgever in België, tewerkstelling in Groot-Brittannië, en dienst in het Belgisch leger. Dit formulier werd de basis van de compilatie van informatie over de vluchtelingen en hun familie. Deze werd gecentraliseerd in het Central Register Office, Somerset House, London. Op die manier werd het grootste deel van de Belgische vluchtelingen geregistreerd. Dit Central Register of Belgian Refugees werd een belangrijke informatiebron voor de Britse en Belgische overheid.
De methode van registratie bleef praktisch ongewijzigd tot 1 februari 1919, datum waarna niemand die het Verenigd Koninkrijk binnenkwam nog beschouwd zou worden als Belgisch vluchteling. Intussen zorgden amendementen van de Order in Council voor nieuwe maatregelen en meer documenten. Zo was er vanaf 1916 de maatregel die bepaalde dat elke vluchteling die zich in verboden gebied begaf, of werkte in de munitie- en wapenindustrie, in het bezit moest zijn van een "identity book". Deze verving het certificaat van registratie. Vooral de talrijke veranderingen van adres zorgden voor een grote toestroom van documenten. Dit verklaart waarom sommige persoonlijke dossiers voor eenzelfde vluchteling tientallen verschillende formulieren kunnen bevatten
Afhankelijk van de vragen gericht aan het General Register Office, werden naast de hoofdindex, ook duplicaten gemaakt
Het Central Register of Belgian Refugees stond in het begin onder de algemene leiding van de Registrar General, Sir Bernard Mallet. De eigenlijke organisatie en controle gebeurden onder de leiding van S. de Jastrzebski. Het personeel bestond uit 3 vaste medewerkers en een wisselend aantal tijdelijke medewerkers, waaronder 36 Belgen. De grote toestroom van documenten en de beperkte behuizing in Somerset House zorgden ervoor dat zowel de documenten als het personeel ondergebracht werden op verschillende locaties in Londen. Dit resulteerde in heel wat vertraging en dubbel werk. Pas in april 1918 werd het Central Register ondergebracht in één gebouw. Het Central Register of Belgian Refugees werd afgesloten in 1919
Samenvatting van het dossier van het Ministerie van Buitenlandse Zaken met betrekking tot de documenten betreffende de Belgische vluchtelingen in Groot-Brittannië. Zie P.-A. TALLIER, Inventaire de documents divers relatifs aux réfugiés belges en Grande-Bretagne (1914-1920), Brussel, 1998.
In opdracht van het Ministerie van Buitenlandse zaken werd in 1919 door de Belgische Legatie in London contact genomen met het Central Register om de documenten met betrekking tot de Belgische vluchtelingen in Groot-Brittannië te verwerven. In de loop van 1920 werden de documenten dan ontvangen door de Dienst der Verwoeste Gewesten en nadien overgenomen door de Commissie van het Oorlogsarchief
Dit omvangrijk archiefbestand bevat diverse documenten met persoonlijke gegevens van de Belgische vluchtelingen in Groot-Brittannië voor de periode 1914-1919. Deze documenten bieden de mogelijkheid om zowel voor individuen als voor families het verblijf in Groot-Brittannië, vanaf de aankomst bij het begin van de oorlog tot aan de repatriëring na te gaan. De informatie van de registratieformulieren geeft naast naam en adres, ook details over onder andere beroepsactiviteit en tewerkstelling. Het geeft een beeld van de samenstelling van de Belgische bevolking tijdens de oorlogsperiode, hun opvang door de vele comités en de administratieve structuren die door de overheid gebruikt werden om het vluchtelingenprobleem aan te pakken. In combinatie met de andere archiefbestanden betreffende de Belgische vluchtelingen biedt het de mogelijkheid om inzicht te krijgen in de concrete organisatie en de samenwerking van officiële instanties en privé-initiatieven, zowel nationaal als lokaal in de verschillende districten, en tegelijk informatie te vinden over de contacten tussen de Britse en de Belgische overheid.
Taal en schrift van de documenten
De archiefstukken werden in het Nederlands, Frans en Engels opgesteld.
De samenstelling van het bestand omvat in hoofdzaak de individuele dossiers, die alfabetisch op familienaam gerangschikt werden. Er zijn twee reeksen, waarvan de tweede onvolledig is. Daarnaast zijn er drie reeksen registratieformulieren, eveneens alfabetisch gerangschikt. Eén van de Registrar General met als hoofding "Central Register of War Refugees"(groot formaat); één getiteld "War Refugee" (klein formaat); één getiteld "Description of Refugee" (klein formaat).
Hoewel de ordening telkens alfabetisch is, werden de persoonlijke dossiers niet alleen gerangschikt per familienaam, maar in de tweede plaats ook per eenheid van samenwonenden op hetzelfde adres. In de meeste gevallen betreft dit de familie, met de vermelding van alle familieleden. Tevens werden, in het voorkomende geval, de met de familie samenwonende bedienden, onder hun eigen naam toegevoegd.
Het aantal documenten in de individuele dossiers kan variëren van 1 tot 30 en meer, en is vooral het gevolg van de talrijke adreswijzigingen van de vluchtelingen. Maar ook vele andere documenten, zoals persoonlijke brieven, berichten van lokale comités, politieverslagen, registratiecertificaten, overlijdensberichten, enz. kunnen er deel van uitmaken. Er zijn een aantal dubbels, wellicht het gevolg van de verspreiding van personeel en collectie over meerdere locaties in Londen.
Hoewel het Central Register of War Refugees in de eerste plaats de burgerbevolking betreft, kan men in de reeksen met persoonlijke dossiers ook registratieformulieren vinden van Belgische militairen die zich in Groot-Brittannië bevonden. Het Belgian Military Register was een afzonderlijk bijgehouden register opgesteld door The Wounded Allies Relief Committee in samenwerking met de Registrar General.
Het is mogelijk dat het de bedoeling was om uiteindelijk slechts één enkele reeks persoonlijke dossiers samen te stellen. Maar door de verspreiding van de collectie, een gebrek aan ervaren personeel en de prioriteit van andere werkzaamheden, werd hiermee niet onmiddellijk gestart. Door het einde van de oorlog en het afsluiten van het centraal register in 1919, werd dit werk waarschijnlijk niet beëindigd, en bleven er op die manier twee reeksen bestaan.
Het archiefbestand is vrij raadpleegbaar.
Voor de reproductie van archiefstukken gelden de voorwaarden en tarieven van toepassing in het Rijksarchief.
TALLIER P.-A., Inventaire des archives du Comité Officiel Belge pour l'Angleterre (Réfugiés belges en Angleterre) (1914-1919), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents relatifs aux réfugiés belges dans le Yorkshire (1914-1919), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents relatifs aux réfugiés belges à Bristol, " Belgian Refugees Committee Bristol " (1914-1919), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents relatifs aux réfugiés belges dans la région de Cardiff-Plymouth (1914-1919), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents relatifs aux réfugiés belges dans le Cornouailles (1914-1920), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents relatifs au " Belgian Refugees Committee Goole " (1914-1919), Brussel 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents relatifs aux réfugiés belges à Middlesbrough " Belgian Relief Fund Middlesbrough Local Committee " (1914-1919), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire de documents divers relatifs aux réfugiés belges en Grande-Bretagne " 1914-1920), Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents remis par le Consulat Général de Belgique en Grande-Bretagne (Londres) (1918-1919),Brussel, 1998.
TALLIER P.-A., Inventaire des documents et archives transmis par le consulat de Belgique à Folkestone (Grande-Bretagne) (1914-1924), Brussel, 2000.
TALLIER P.-A., Inventaire des archives de la Commission des Archives de la Guerre (puis Archives de la Guerre) 1919-1945, Brussel, 1997.
Aan de Belgische vluchtelingen!: raad en inlichtingen (Officieel Belgisch Comiteit voor Engeland), London, s.d.
Aux réfugiés belges!: conseils et renseignements (Comité Officiel Belge pour l'Angleterre), Londres, s.d.
AMARA M. en CHIELENS P., Vluchten voor de oorlog: Belgische vluchtelingen 1914-1918, Leuven, 2004.
CAHALAN P., Belgian refugee relief in England during the Great War, New York, 1982.
Comité Officiel Belge pour l'Angleterre: Rapport adressé à Monsieur le Ministre de l'Intérieur, le 31 août 1917, Bruxelles, London, 1918.
The condition of the Belgian workmen now refugees in England, London, 1917.
DEBAEKE S., Vluchten voor de Grote Oorlog: 1,5 miljoen Belgen op de vlucht, 1914-1918, Koksijde, 2004.
DE SCHAEPDRIJVER S., De Groote Oorlog: het Koninkrijk België tijdens de Eerste Wereldoorlog, Amsterdam, Antwerpen, 1997.
First report and minutes of evidence: Departmental Committee appointed by the president of the Local Government Board to consider and report on questions arising in connection with the reception and employment of the Belgian refugees in this country, London, 1914-1915.
HATCH E., "Belgian refugees in the United Kingdom", in Quarterly Review, n° 446, January 1916, p. 188-214, London.
HAYES FISHER W., Discours du Rt. Hon. W. Hayes Fisher M.P.,président du Local Government Board à l'occasion du 3e anniversaire de l'ouverture du camp du Gouvernement Britannique pour réfugiés belges, Earl's Court, London, 1917.
Information of interest for Belgian refugees, Renseignements utiles pour les réfugiés belges, War Refugees Committee, London, 1915.
MORELLI A. (red.), Belgische emigranten: oorlogsvluchtelingen, economische emigranten en politieke vluchtelingen uit onze streken van de 16de eeuw tot vandaag, Berchem, 1999.
Reception of the Belgian refugees by Liverpool and the associated committees and hostesses, Liverpool, 1915.
RENCY G., La Belgique et la guerre, Bruxelles, 1922-1923.
Report of the War Refugees Committee, London, 1916-1919, 3 vol.
Report on the work undertaken by the British Government in the reception and care of the Belgian refugees, London, 1920.
Reports of the Newport Belgian Refugees Committee and forty other Belgian refugees committees in Monmouthshire and neighbourhood, Newport, 1915.
Souvenir of the Farewell Gathering of the Belgian refugees who have been befriended by the Belgian Protestant Relief Committee 1914-1918, London, 1918.
VARLEZ A., Les Belges en exil, Bruxelles, 1917.
VAN OUTRYVE d'YDEWALLE C., Les réfugiés belges à Folkestone 1914-1918: ce que l'Angleterre a fait pour eux, Bruges, 1920.
WALLON J., Une cité belge sur la Tamise, Londres, Bruxelles, s.d.