Naam

Rechtbank van eerste aanleg Gent. Correctionele rechtbank (1800-2014)
Rechtsopvolger
Rechtbank van eerste aanleg Oost-Vlaanderen. Afdeling Gent. Correctionele rechtbank (2014-heden)
Rechtsvoorganger
Correctionele rechtbank Gent (1796-1800)

Geschiedenis

De gerechtelijke organisatie van het ancien régime werd in Frankrijk bij het begin van de Franse Revolutie afgeschaft. De nieuwe rechtscolleges werden vanaf 1790 ingericht op basis van een aantal principes die in de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger van 1789 waren opgenomen en later werden bekrachtigd door de grondwetten van 1791, het jaar III (1795) en het jaar VIII (1799), zoals het legaliteitsbeginsel, het proportionaliteitsbeginsel, de scheiding der machten en de openbaarheid van de terechtzittingen.
Na de inlijving van de Verenigde Departementen (de Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik) bij Frankrijk in oktober 1795 werd hier de Franse gerechtelijke organisatie ingevoerd. De grondwet van 5 fructidor jaar III (20 augustus 1795) voorzag in elk departement minimum drie en maximum zes correctionele rechtbanken. Deze rechtbanken werden ingesteld op het niveau van het gerechtelijk arrondissement. Het Scheldedepartement bestond tot 1800 uit vijf gerechtelijke arrondissementen, namelijk Aalst, Gent, Oudenaarde, Sint-Niklaas en Sas van Gent (vanaf 1798 Eeklo). Het arrondissement Gent werd opgericht bij besluit van 30 december 1795 en definitief afgebakend bij besluit van 21 februari 1796. (1) De Franse wetgever voorzag bij elke correctionele rechtbank eveneens een jury van inbeschuldigingstelling (jury d'accusation). Naast de correctionele rechtbanken fungeerden er voor de berechting van gemeenrechtelijke misdrijven nog twee soorten strafrechtbanken. Op het lokaal niveau zetelde de vrederechter als politierechter. In elk departement bestond er tevens een criminele rechtbank.
Onder het Consulaat werd met de grondwet van 22 frimaire jaar VIII (13 december 1799) een nieuwe gerechtelijke organisatie ingevoerd die mutatis mutandis tot op heden bestaat. De departementale burgerlijke rechtbanken en de correctionele rechtbanken (tribunaux de police correctionelle) werden bij wet van 27 ventôse jaar VIII (18 maart 1800) afgeschaft. Zij werden in elk gerechtelijk arrondissement vervangen door een rechtbank van eerste aanleg, die zowel zetelde in burgerlijke als in strafzaken. Daarenboven werden rechtbanken van beroep (vanaf 1804: hoven van beroep; vanaf 1810: keizerlijke hoven) opgericht, die de beroepen behandelden tegen de vonnissen van de rechtbanken van eerste aanleg in burgerlijke zaken en van de rechtbanken van koophandel. In de Verenigde Departementen werden twee rechtbanken van beroep ingesteld, een te Brussel, bevoegd voor de departementen van de Dijle, de Schelde, de Twee Neten, de Leie en Jemappes, en een te Luik, bevoegd voor de departementen van de Ourthe, Samber-en-Maas en Beneden-Maas. De departementale criminele rechtbanken werden in 1804 omgevormd tot criminele hoven (cours de justice criminelle), die op hun beurt in 1810 werden vervangen door tijdelijke rechtscolleges, de hoven van assisen.
De wet op de gerechtelijke organisatie van 20 april 1810, die de hoven van assisen instelde, voorzag voor de gemeenrechtelijke misdrijven de volgende, nog steeds bestaande strafrechtbanken: een politierechtbank op kantonnaal niveau bevoegd voor de overtredingen, een correctionele rechtbank op arrondissementeel niveau, als deel van de rechtbank van eerste aanleg, bevoegd voor de wanbedrijven en een hof van assisen op departementaal niveau bevoegd voor de misdaden. Voor landloperij, gewapende opstand, smokkel, muntvervalsing en douanemisdrijven waren er daarnaast nog een aantal bijzondere rechtbanken (cours spéciales ordinaires en cours spéciales extraordinaires). (2)
De invoering in 1811 van het Wetboek van Strafvordering (Code d'Instruction criminelle) van 1808 had grote gevolgen voor de organisatie van de strafrechtspleging. De bevoegdheden van de directeur van de jury van inbeschuldigingstelling in het kader van het gerechtelijk onderzoek werden overgedragen aan de onderzoeksrechter (juge d'instruction). Bij de rechtbank van eerste aanleg werd een raadkamer opgericht die sindsdien beslist of een zaak al dan niet voor de rechter dient te verschijnen. De jury van inbeschuldigingstelling werd vervangen door een van de kamers van het hof van beroep, de Kamer van inbeschuldigingstelling.
Onder het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden wijzigde er relatief weinig aan de gerechtelijke organisatie. De hoven van assisen bleven bestaan, maar zonder jury. De keizerlijke hoven, die voortaan hogere gerechtshoven (cours supérieures de justice) heetten, beslisten over de beroepen in cassatie, zowel in burgerlijke als in strafzaken. De Grondwet van 1815 voorzag weliswaar in een Hoge Raad maar deze werd pas na de Belgische onafhankelijkheid in Den Haag geïnstalleerd.
De Belgische Grondwet van 1831 behield de Napoleontische instellingen. Een jaar later stelde de organieke wet van 4 augustus 1832 te Brussel het Hof van Cassatie in als hoogste rechtscollege. Naast de hoven van beroep te Brussel en Luik functioneerde voortaan ook een hof van beroep te Gent. De hoven van assisen, één per provincie, fungeerden opnieuw met een jury. Aan de organisatie van de correctionele rechtbanken wijzigde niets.
In 1912 werd in elk gerechtelijk arrondissement bij de rechtbank van eerste aanleg een kinderrechter aangesteld. Ingevolge de Jeugdbeschermingswet van 8 april 1965 werd de kinderrechter in 1966 vervangen door de jeugdrechtbank, die een derde afdeling werd van de rechtbank van eerste aanleg.
Het Gerechtelijk wetboek van 10 oktober 1967 bevestigde de indeling van de rechtbanken van eerste aanleg in drie afdelingen, respectievelijk de burgerlijke rechtbank, de correctionele rechtbank en de jeugdrechtbank. Sinds 2007 zijn in de rechtbanken van eerste aanleg waar de zetel van het hof van beroep is gevestigd eveneens de strafuitvoeringsrechtbanken van start gegaan, die hier een vierde afdeling vormen.
Het gerechtelijk landschap werd in 2014 grondig hertekend door diverse wetten. De 27 gerechtelijke arrondissementen zijn herleid tot 12 arrondissementen, die grotendeels samenvallen met de provinciegrenzen (West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Limburg, Brussel, Leuven, Waals-Brabant, Henegouwen, Namen, Luik, Luxemburg en Eupen). De rechtbanken van eerste aanleg en de politierechtbanken zijn georganiseerd op niveau van het arrondissement. De oude arrondissementen vormen thans afdelingen van de nieuwe ruimere arrondissementen. Zo is er nu sprake van de rechtbank van eerste aanleg Oost-Vlaanderen, afdeling Gent. Met een afdeling wordt voortaan een territoriale afbakening bedoeld. De vroegere indeling van de rechtbank van eerste aanleg in afdelingen is gewijzigd. De afdelingen worden nu secties genoemd. De rechtbank van eerste aanleg bestaat uit één of meer kamers voor burgerlijke zaken, uit één of meer kamers voor correctionele zaken, uit één of meer kamers voor familiezaken, uit één of meer jeugdkamers en, voor de afdeling van de rechtbank van eerste aanleg waar het hof van beroep is gevestigd, uit één of meer strafuitvoeringskamers en kamers voor de bescherming van de maatschappij. Die kamers vormen vier secties, namelijk de burgerlijke rechtbank, de correctionele rechtbank, de familie- en jeugdrechtbank en de strafuitvoeringsrechtbank. (3)
De correctionele rechtbank van Gent was sinds de Franse tijd gevestigd in het voormalige Jezuïetencollege in de Voldersstraat. Vanaf 1836 werd werk gemaakt van de bouw van een nieuw gerechtsgebouw op de plaats waar voorheen een recolettenklooster had gestaan. In 1846 werd het justitiepaleis aan het Recolettenplein, dat herdoopt werd tot Koophandelsplein, ingehuldigd. De correctionele rechtbank was hier 160 jaar gehuisvest. Sinds 2007 is de rechtbank van eerste aanleg gevestigd in het nieuwe gerechtsgebouw aan de Opgeëistenlaan. (4)

Bevoegdheden en activiteiten

Om de bevoegdheden van de diverse actoren waarvan archief wordt bewaard bij de correctionele rechtbank beter te kaderen, is een inzicht in de strafprocedure noodzakelijk. Strikt gezien verloopt het onderzoek in strafzaken in twee fasen: het onderzoek vóór de terechtzitting (het vooronderzoek) en het onderzoek ten gronde (onderzoek ter terechtzitting). Tijdens het vooronderzoek wordt onderzocht of er voldoende bezwaren zijn om de verdachte voor het vonnisgerecht te brengen. De voornaamste verrichtingen in het vooronderzoek zijn het verzamelen van bewijsmateriaal betreffende misdrijven en hun vermoedelijke daders. Het is enkel in zoverre het vooronderzoek voldoende bezwaren tegen een bepaalde persoon heeft opgeleverd dat zal worden overgegaan tot de tweede onderzoeksfase, het onderzoek ter terechtzitting. Dit onderzoek ten gronde speelt zich af voor een vonnisgerecht (zoals de correctionele rechtbank) en betreft de vraag of de feiten uit de tenlastelegging bewezen zijn en of de beklaagde schuldig is. Is het antwoord positief, dan kan de beklaagde door het bevoegde vonnisgerecht worden veroordeeld en kan hem een straf worden opgelegd. (5)

Organisatie